Yeniden BaAYlayan Eskiyapar KazA�sA� ve BuluntularA� A?zerine Genel Bir DeAYerlendirme

A�

TunA� Sipahi

Son yA�llarda Hitit dA?nyasA�na ait yeni keAYifler yapA�lmakta, yeni Hitit merkezleri gA?nA�AYA�AYA�na A�A�karA�lmaktadA�r. Hitit arkeolojisi bu yeni katkA�larA�yla zenginleAYmekte ve her yeni keAYifle bilinmeyenlerden bir tane daha eksilmektedir. Hitita��in iA� A�ekirdek bA�lgesi olarak tanA�mladA�AYA�mA�z BoAYazkA�y ve Alaca HA�yA?k A�evresinde bir A?A�A?ncA? merkez olan Eskiyapara��da gerA�ekleAYtirilen kA�smi arkeolojik kazA�lar deAYerli sonuA�lar saAYlamA�AYtA�. A�zellikle bu bA�lgedeki Eski TunA� A�aAYA� (ETA�)a��nA�n kA?ltA?rel zenginliAYine Alaca HA�yA?k kral mezarlarA� buluntularA�ndan sonra A�nemli bir katkA�da bulunmuAYtu: Eskiyapara��da bulunan ETA�a��na ait iki grup hazine dA�neminin kA?ltA?rel zenginliAYini yansA�tmA�AYtA�r. Hitit A�aAYA�a��nda ise ortaya A�A�karA�lan zengin kA?lt eAYyasA� ile A�zgA?n Eski Hitit ve Orta Hitit DA�nemlerine ait buluntular MA� 3. binden sA?regelen kA?ltA?rel devamlA�lA�AYA�n A�nemli gA�stergesi olmuAYtur. Eskiyapara��A�n sA�zkonusu bA�lgedeki coAYrafi ve arkeolojik konumu, geA�miAY dA�nemlerdeki buluntularA�nA�n A�nemi, bA�lgedeki stratigrafik ve kronolojik arayA�AYlar 2010 yA�lA� kazA�larA�na baAYlama nedenlerinin A�nde gelenleridir. Gerekli giriAYimlerden sonra Eskiyapar kazA�larA�na Bakanlar Kurulua��nun 30.06.2010 gA?n ve 2010/683 sayA�lA� sayA�lA� kararA� ile 2010 yA�lA� AAYustos ayA�nda yeniden baAYlanmA�AYtA�r.

Eskiyapar HA�yA?k, Sungurlu Alaca yolu A?zerinde Alaca-HA?seyinabad OvasA�a��nda, Alacaa��nA�n 5 km batA�sA�nda, kara yolunun gA?neyindedir. A�evresindeki A?A� A�nemli merkeze hA?kim bir yerde geA�iAY noktasA�ndadA�r: BoAYazkA�ya��e 20.7 km, Alaca HA�yA?ka��e 10.5 km ve OrtakA�ya��e 42 km uzaklA�ktadA�r. OrtasA�nda bir derenin aktA�AYA� bereketli ova, gA?nA?mA?zdeki yerleAYimler iA�in yine uygun koAYullara sahiptir. Buradaki yol doAYuya Alaca A�lA�esia��nden Tokata��a doAYru devam eder; A�evresinde tA?mA?lA?sler yer almaktadA�r. Devam eden bu yol vasA�tasA�yla OrtakA�y Tokat A�l sA�nA�rlarA� iA�indeki MaAYat HA�yA?ka��e ulaAYA�lA�r. Eskiyapar HA�yA?k gA�rA?ntA?sA? ile bA�lgedeki bA?yA?k A�lA�ekli hA�yA?klerin genel A�zelliklerini taAYA�maktadA�r. HA�yA?AYA?n en yA?ksek noktasA�nA�n kot deAYeri 960 m olup yoldan yA?ksekliAYi ise 12 ma��dir. DoAYu-batA� yA�nA?nde 280 m kuzey-gA?ney yA�nA?nde ise 320 m A�lA�A?lerini gA?nA?mA?zde korumaktadA�r. HA�yA?k, tarlalarla A�evrelenmiAY olup bu tarlalarda tarA�msal faaliyetler sA?rdA?rA?lmektedir. GeA�miAYte olduAYu gibi gA?nA?mA?zde de bA�lgedeki tarA�msal faaliyetler A�nemlidir. Eskiyapar A�evresinin dA?zlA?k arazide yer almasA� nedeniyle ulaAYA�m kolaylA�AYA� ve topraAYA�n bereketi, kA�ylerin yaAYam seviyesini yA?ksek tutmuAYtur.

HA�yA?k konumu itibariyle uzunca bir sA?reden beri bilinmektedir. 19. yya��A�n ilk yarA�sA�nda Eskiyapara��dan bahsedenlerden biri W.J. Hamiltona��dur. O yA�llarda Alaca A?zerinden Eskiyapar yA�nA?ne hareket eden Hamilton, hA�yA?AYA? gA�rmA?AY ve A�nemine deAYinmiAYtir. H.H. von der Osten, Eskiyapara��dan bahseder ve onu a�?AltA�yapana�? olarak tanA�mlar. J.G.C. Anderson, 1903 yA�lA�ndaki A�alA�AYmasA�nda Eskiyapara��A� konu almA�AYtA�r: Eskiyapara��A�n batA�sA�ndaki KA�cA�lA� KA�yA?a��nA? geA�ip Alacaa��ya doAYru yola devam ederken Eskiyapara��a uAYradA�AYA�nA� 1903a��de yazmA�AYtA�r. KA�yden A�nce iki mil taAYA�nA�n daha A�nce alA�ndA�AYA�nA� anlatA�r; Eskiyapara��A� antik Karissa olarak lokalize etmek ister. J. Garstang 1926a�� daki yayA�nA�nda bu A�evreden bahsetmiAYtir. HA�yA?k A?zerindeki ilk fiziki uygulama 1945 yA�lA�nda Alaca HA�yA?k kazA�sA� ekip A?yesi E. Akurgal tarafA�ndan yapA�lmA�AYtA�r. Akurgal, Eskiyapara��da bir sondaj gerA�ekleAYtirmiAY, bu vesile ile Eskiyapara��A�n, PazarlA� ve Alaca HA�yA?ka��te temsil edilen medeniyetlere sahip olduAYunu vurgulamA�AYtA�r. AynA� yA�l Ankara MA?zesi MA?dA?rA? R. Temizer baAYkanlA�AYA�ndaki KalA�nkaya kazA� heyeti Eskiyapara��da incelemelerde bulunmuAYtur. A�ncelemeler sA�rasA�nda MA� 3. binyA�la ait bir kale duvarA� kalA�ntA�sA� ile Roma ve Bizans DA�nemlerine ait yazA�lA� taAY eserler gA�rA?lmA?AYtA?r. 1968 yA�lA�nda ise Eskiyapara��dan boAYa kabartmalA� bir vazo Eskiyapar sakinleri tarafA�ndan Ankara Anadolu Medeniyetleri MA?zesia��ne teslim edilmiAYtir. AyrA�ca bu yA�llarda Eskiyapara��dan A�ok sayA�da tam kaplar ve diAYer eserler ortaya A�A�kmaya baAYlamA�AY, hA�yA?k odak noktasA� olmuAYtur. HA�yA?AYA?n A?stA?nA?n kA�y evleri ile kaplA� olmasA� kA�ylA?lerin her zaman arkeolojik eserlerle karAYA�laAYmasA�na neden olabiliyordu. HA�yA?k A?zerinde inAYaat uygulamasA� sA�rasA�nda aA�A�lan temeller, yol, bahA�e gibi dA?zenlemeler hem A?st tabakalarA� tahrip ediyor hem de eserlerin ortaya A�A�kmasA�na neden oluyordu (Res. 1). Bunun A?zerine Ankara Anadolu Medeniyetleri MA?zesi tarafA�ndan isabetli bir kararla 1968 yA�lA�nda Eskiyapara��da ilk arkeolojik kazA�lar baAYlatA�lmA�AYtA�r. KazA�lar devam ederken, A�ncelikle hA�yA?AYA?n doAYu ve kuzeydoAYusundaki evler kA�smen kamulaAYtA�rA�lmA�AY, Eskiyapar kazA� ve araAYtA�rma evi inAYa edilmeye baAYlamA�AYtA�r. MA?ze tarafA�ndan yA?rA?tA?len kazA�lar 1982 yA�lA�na kadar devam etmiAY, aynA� yA�l kazA�lara ara verilmiAYtir. M. Mellink, 1968a��de R. Temizera��in Eskiyapara��da kazA�lara baAYlayacaAYA�nA� bildirmektedir: Mellink 1969 yA�lA�ndan itibaren Eskiyapar kazA�larA�nA� AJA dergisinde a�?Archaeology in Asia Minora�? baAYlA�AYA� iA�inde vermiAYtir, kazA�larA�n ikinci yA�lA�nda 1969a��da 100×75 ma��lik bir alandaki Roma, Galat ve Frig kalA�ntA�larA�nA�n temizlenerek, 1970a��deki derin kazA�lar iA�in ortam oluAYturulduAYunu yazmA�AYtA�r. 1983-1984 yA�llarA�nda daha A�nce Alaca HA�yA?ka��te olduAYu gibi hA�yA?kteki kA�y evleri kaldA�rA�larak hA�yA?k yA?zeyi boAYaltA�lmA�AY, evler bugA?nkA? yerlerine taAYA�nmA�AYtA�r.

Ankara Anadolu Medeniyetleri MA?zesi tarafA�ndan gerA�ekleAYtirilen ve 15 yA�l sA?ren ilk dA�nem kazA�larA�nda A�nemli eserler bulunmuAYtur. BunlarA�n iA�inde altA�n ve gA?mA?AY eserlerin yer aldA�AYA� A ve B olarak nitelenen iki ayrA� Eski TunA� hazinesi ayrA� bir yere sahiptir. T. A�zgA?A� ve R. Temizer tarafA�ndan hazineler ETA�a��nA�n en son safhasA�na tarihlenmektedir. Bu hazine Eskiyapara��A�n Hatti A�aAYA�a��ndaki A�nemini ve Egea��den Mezopotamyaa��ya uzanan kA?ltA?rel iliAYkilerini ortaya koymaktadA�r. KazA�lar sA�rasA�nda Eski Hitit tabakalarA� da ortaya A�A�karA�lmA�AYtA�r. Eski Hitit yapA� katA�na ait kabartmalA� vazo parA�alarA�, dA�nemin diAYer eserleri ile birlikte bulunmuAYlardA�r. KazA�lar sA�rasA�nda hA�yA?AYA?n stratigrafisi bA?yA?k A�lA�A?de belirlenmiAY Bizans, Roma, Hellenistik yapA�larA�nA�n altA�nda gA?A�lA? bir Demir A�aAYA� tabakasA�nA�n tA?m hA�yA?AYA? kapladA�AYA� tespit edilmiAY, onun altA�nda Hitit kA?ltA?r katA�nA�n A�mparatorluk, Orta ve Eski DA�nemlerinin alt safhalarA� ile temsil edildiAYi belirlenmiAYtir. Daha altta ise ETA� kA?ltA?r katA�nA�n A�ok tabaka ile yer aldA�AYA� kazA� sonuA�larA�ndan anlaAYA�lmaktadA�r. ETA�a��nA�n orta ve geA� safhalarA�nda A�alA�AYA�lmA�AYtA�r Ancak 1962a��de W. Orthmann, yaptA�AYA� genel bir deAYerlendirme iA�inde hA�yA?kte bulunan bir meyvelik ayaAYA�na dayanarak, Eskiyapara��da Kalkolitik kA?ltA?r katA�nA�n da olabileceAYini vurgulamA�AYtA�r. Devam eden kazA�larA�mA�zda ana topraAYa kadar inilerek bu konuya aA�A�klA�k getirilmesi planlanmaktadA�r. 1999 yA�lA�nda T. A�zgA?A�, Eskiyapara��da yapA�lan A�alA�AYma ve buluntular A�AYA�AYA�nda Hitit DA�nemi iA�in iyi korunmuAY beAY mimari tabakanA�n varlA�AYA�nA� bildirmiAYtir: Bunlardan V. tabaka iki alt safhasA� ile Hitit A�mparatorluAYua��na; VI. tabaka A?A� alt mimari tabakasA� ile Eski Hitit DA�nemia��ne aittir.

Ankara Anadolu Medeniyetleri MA?zesia��nin kazA�larA�, hA�yA?k A?zerindeki gA?nA?mA?z yaAYam alanlarA�nA�n varlA�AYA� nedeniyle kA�sA�tlA� boAY alanlarda yA?rA?tA?lmA?AY, kamulaAYtA�rA�lan evlerin boAYluklarA�nda ancak geniAYlemeler yapA�labilmiAYtir. HA�yA?k eteklerinin bazA� noktalarA�nda da kA?A�A?k sondajlar aA�A�lmA�AYtA�r. Eskiyapar HA�yA?ka��ten A�eAYitli bilimsel A�alA�AYmalarda baAYlA�ca Hitit merkezleri arasA�nda sA�k sA�k bahsedilmekte, buluntularA� bilimsel A�alA�AYmalara vesile olmaktadA�r. T. A�zgA?A�a��A?n 1988a��de vurguladA�AYA� gibi Eski Hitit, Orta Hitit ve Hitit A�mparatorluk evrelerinde bA?yA?k bir AYehir olarak varlA�AYA�nA� sA?rdA?ren Eskiyapara��A�n tamamA� A?zerindeki kA�y evleri nedeniyle kazA�lamamA�AYtA�r. A�orum MA?zesi de 1989-1991 ve 1992 yA�llarA�nda Eskiyapara��da bir arkeolojik kazA� gerA�ekleAYtirmiAYtir. KazA�larda, BoAYazkA�y ve AlacahA�yA?ka��teki Hitit A�mparatorluk A�aAYA�a��nA�n Eskiyapara��daki paralelliAYini tespit etmek, burada tablet olup olmadA�AYA�nA� A�AYrenmek ve AlacahA�yA?ka��A?n zengin ETA�a��nA�n durumunu A�AYrenmek amaA�lanmA�AYtA�r. A�orum MA?zesia��nin kazA�larA� iA�in hA�yA?AYA?n kuzey yamacA� seA�ilmiAY ve 10×10 ma��lik bir yerde kazA�ya baAYlanmA�AYtA�r. A aA�masA� olarak nitelenen bu alanA�n tercih edilme sebeplerinin hA�yA?AYA?n burada dik bir yamaA� oluAYturmasA� ve erozyon nedeniyle mimari ve kA?A�A?k eserlerin ortaya A�A�kmasA� gA�sterilmiAYtir. KazA�lar sA�rasA�nda Frig kA?ltA?r katA� ve Hitit kA?ltA?r katA� tabakalarA�nda A�alA�AYA�lmA�AYtA�r. A�orum MA?zesia��nin kazA�larA�nda kolcuklu bronz Hitit baltasA� ortaya A�A�karA�lmA�AYtA�r. AyrA�ca iAYne ve kanatlA� ok ucu gibi eserlerin yanA� sA�ra fritten yapA�lmA�AY MA�sA�r kA�kenli bir Horus gA�zA? tasviri bulunmuAYtur (benzeri AliAYara��da mevcuttur). Bu eser, Eskiyapara��A�n YakA�ndoAYu iA�i kA?ltA?rel iliAYkilerindeki bir baAYka A�nemini vurgulamaktadA�r. A�orum MA?zesia��nin gerA�ekleAYtirdiAYi son kazA� Eskiyapara��A�n A�nemini korumasA�na destek olmuAYtur.

Eskiyapara��A�n Alaca HA�yA?ka��ten sonra Hitit baAYkentine yakA�n bir ikinci bA?yA?k merkez olmasA� ve burada sA?rdA?rA?len kazA�larda A�nemli eserlerin bulunmasA� her zaman dikkat A�ekmiAYtir. AyrA�ca gA?A�lA? bir ETA� kA?ltA?r katA�nA�n A?zerinde, A�ok tabakalA� bir Hitit kA?ltA?r katA�nA�n varlA�AYA�, bA�lgenin kronolojisi ve stratigrafisi iA�in deAYerlidir. Bu nedenlerle A�orum ve A�ankA�rA� A�l sA�nA�rlarA� iA�inde yA?rA?ttA?AYA?mA?z yA?zey araAYtA�rmalarA�nA�n yA�nA?nA? 2008 yA�lA�ndan itibaren Eskiyapar A�evresinde yoAYunlaAYtA�rdA�k. Eskiyapar A�evresinde 2007-2008 yA�llarA�nda sA?rdA?rdA?AYA?mA?z yA?zey araAYtA�rmalarA�nda, bA�lgenin coAYrafi konumuna baAYlA� olarak MA� 3, 2 ve 1. bine tarihlenen yerleAYmelerin arttA�AYA� belirlenmiAYtir. Her A?A� dA�nemde de Eskiyapar, merkezi bir konumda bulunma A�zelliAYini taAYA�maktadA�r. Eskiyapara��A�n yer aldA�AYA� ovanA�n hemen gA?neyinde yer alan yA?kseltilerin ardA�ndaki Yatankavak KA�yA? A�evresindeki vadilerde, MA� 3. ve 2. binyA�l yerleAYimleri bir hat A?zerinde yer almakta ve bu kA?A�A?k vadiler HA?seyinabad OvasA�a��na baAYlanmaktadA�r. GA?neydeki sA�z konusu yA?kseltilerin devamA�nda yaklaAYA�k gA?neydoAYuda Eskiyapara��A�n 255 derece gA?neybatA�sA�nda 8,3 km uzaklA�ktaki KA?lah KA�yA? ve A�evresinde gA?A�lA? bir Frig yerleAYimi tespit edilmiAYtir. Eskiyapara��A�n kuzeyindeki yA?kseltilerin gA?neybatA� kesimindeki Evci KA�yA? A�evresinde ise kA?A�A?k boyutlu GeA� Roma ve Bizans yerleAYimleri yer almaktadA�r. Eskiyapar HA�yA?ka��A?n 9.4 km (293 derece) kuzeybatA�sA�nda, Alaca HA�yA?k yolu A?zerindeki Tahirabad KA�yA?a��nA?n altA�ndaki hA�yA?kte Hitit tabakalarA� mevcuttur. BurasA� Eskiyapara��dan sonra bA�lgedeki diAYer bir Hitit merkezidir.

Eskiyapara��dan Alaca A�lA�esi yA�nA?ne karayolu ile gidilirken Eskiyapara��a yaklaAYA�k 2 km uzaklA�kta, yolun sol tarafA�nda MA� 1. bin ve OrtaA�aAYa��a tarihlenebilecek kA?A�A?k boyutlu yerleAYimler devam etmektedir; 2009, 2010 ve 2011 yA�lA� yA?zey araAYtA�rmalarA�mA�zda bu hat takip edilmiAY yeni merkezlerin tespiti yapA�lmA�AYtA�r. Uzun bir geA�miAYi olan doAYu-batA� yA�nA?ndeki doAYal yolun merkezi konumundaki Eskiyapara��A�n her dA�nemde ekonomik iliAYkiler aA�A�sA�ndan da A�nem taAYA�dA�AYA� anlaAYA�lmaktadA�r. Bu etkenler Eskiyapara��da yeni dA�nem kazA�larA�nA�n baAYlamasA�nA� saAYlamA�AYtA�r. AyrA�ca hA�yA?kteki evlerin taAYA�nmasA� bir kazA� evi yapA�lmasA� ile saAYlanan uygun koAYullarA�n yeni A�alA�AYmalara saAYlayacaAYA� destek gA�z ardA� edilmemiAYtir. Eskiyapar yeni dA�nem kazA�larA�nA�n baAYlamasA�ndan A�nce; hA�yA?AYA?n A�A�p A�ukurlarA� ile kaplA� olduAYu, yA?zeyi kaplayan molozlar yA?zA?nden kazA�nA�n zor olduAYu gibi yorumlarla karAYA�laAYA�lmA�AYtA�r. GerA�ekten de halen hA�yA?AYA?n yA?zeyi kA�y evlerinin molozlarA� ile kaplA�dA�r. Hellenistik ve Frig DA�nemlerinde A�A�p A�ukurlarA� alt tabakalara kadar inebilmektedir (bazA� noktalarda). Ancak hA�yA?AYA?n kapladA�AYA� alanA�n 70 dA�nA?m olduAYu dA?AYA?nA?lA?rse ulaAYA�lacak hedeflerin A�ok olduAYu ve saAYlam stratigrafi verebilecek kesimlerin az olmayacaAYA� anlaAYA�labilir.

2010 kazA�sA�nda A�ncelikle arazinin kapsamlA� bir etA?dA? gerA�ekleAYtirilmiAY, A�nceki kazA�lara ait A�ok sayA�da plan ele alA�narak genel bir deAYerlendirme yapA�lmA�AYtA�r. YA�llarA�n emeAYine sahip, parA�alA� planlarA�n tA?mA?nA?n bir araya getirilmesi ve tA?mA?nA?n bir bA?tA?n iA�inde deAYerlendirilmesinin saAYlanabilmesi amacA�yla gA?nA?mA?z teknolojisinin de yardA�mA�yla Eskiyapara��A�n ayrA�ntA�lA� bir topografik planA� A�A�karA�lmA�AYtA�r. Eski plan kare sisteminin de yardA�mA�yla eskisinden baAYA�msA�z yeni bir plan kare sistemi oluAYturularak hA�yA?kteki kazA� yapA�lacak alanlar belirlenmiAY, devam edecek kazA�lar iA�in tek ve kalA�cA� bir plan kare sisteminin oluAYturulmasA� amaA�lanmA�AYtA�r. Bu A�alA�AYmalar 2012 yA�lA�nda da devam edecektir.

Eskiyapara��A�n ekibimizce baAYlatA�lan yeni dA�nem kazA� projesinin, gelecekte yeni kuAYak kazA� ekipleri tarafA�ndan devam edebileceAYi dA?AYA?ncesine dayanarak, sonraki kazA� ekiplerinin A�alA�AYmalarA� iA�in uzun soluklu kalA�cA� bir alt yapA� oluAYturulmasA� planlanmaktadA�r. HA�yA?AYA?n A?zerinde ve eski planlar A?zerinde yapA�lan incelemelerimiz ve arazi deAYerlendirmelerimiz sonucunda A�orum MA?zesia��nin 1992a��deki kazA� alanA�, 2010 yA�lA�ndaki baAYlangA�A� noktamA�zA� oluAYturmuAYtur. Bu kesimde Hitit tabakalarA� yoAYunlaAYmaktadA�r. En A�nemlisi ise bu kesimden kaldA�rA�lan kA�y evlerinden sonra uygun bir kazA� alanA� oluAYmuAYtur. AyrA�ca burada A�A�p A�ukurlarA� A�ok derine inememiAYtir.

HA�yA?AYA?n kuzeybatA�sA�nda Ankara Anadolu Medeniyetleri MA?zesi kazA�larA� sA�rasA�nda tespit edilen TEA� ve Eski Hitit tabakalarA�nA�n bu kesime doAYru yA?kselerek devam ettiAYi anlaAYA�lmaktadA�r. Bu deAYerlendirmeler sonucunda yeni planA�mA�zA�n XXXI-XXII, 26,27 plan karelerinde yA?zey temizliAYine baAYlanmA�AYtA�r. A�ncelikle eski kazA� aA�masA�nA�n ve A�evresinin temizlenmesi, geA�en zamanA�n etkisi ile oluAYan dA�kA?ntA?lerin kaldA�rA�lmasA� amaA�lanmA�AYtA�r.

Temizlik ve dA?zenleme aAYA�rlA�klA� olarak baAYladA�AYA�mA�z 2010 yA�lA� kazA�mA�zda, Demir A�aAYA�a��na ait bir yapA� kalA�ntA�sA� yerinde korunarak kuzey yA�nA?nde 10×10 m A�lA�A?lerinde iki aA�ma, basamaklama yA�ntemiyle oluAYturuldu. A�orum MA?zesi tarafA�ndan inilen seviyenin altA�na doAYru gidilerek kazA�ya devam edilmiAY, ilerleyen gA?nlerde oluAYan iki ana aA�manA�n iA�inde mimari seviyelere baAYlA� olarak, kuzey yA�nA?nde alt basamaklar oluAYturulmuAYtur. Bu aA�malar bir araya getirilerek daha A�nce mA?ze kazA�larA�nda bu noktaya verilen a�?A AA�masA�a�? ismi korunmuAYtur. A aA�masA� doAYu-batA� yA�nA?nde iki taraftan 2.5 m olmak A?zere toplam 5 m geniAYletilmiAYtir. A�orum MA?zesia��nin eski aA�masA� geniAYletilerek, mimari devamlA�lA�AYA�n takip edilmesi amaA�lanmA�AYtA�r. Temizlik A�alA�AYmasA�nA� takiben devam eden kazA�lar sA�rasA�nda Hitit, Frig viagra bestellen ohne rezept. ve Roma seramikleri moloz iA�ine yayA�lmA�AY olarak karA�AYA�k bir durumda A�A�kmaya baAYlamA�AYtA�r. BasamaklarA�n tamamA�nda 2010 yA�lA�nda toplam altA� mimari seviyenin tespiti yapA�lmA�AY olup tarla seviyesine yakA�n bir derinlikte son Hitit mimari tabakasA� ortaya A�A�karA�lmA�AYtA�r. Tespit edilen Hitit kA?ltA?r katA�ndaki mimari tabakalarA�n Eski Hitit, Orta Hitit aAYA�rlA�klA� olduAYu anlaAYA�lmaktadA�r. 2011 yA�lA� sonuA�larA� ile bu sA�ralama teyit edilmiAYtir. En A?stteki Orta Hitit tabakasA� yoAYun tahribat gA�rmA?AYtA?r. Bunlardan daha A?st seviyedeki Demir A�aAYA� yapA�larA� ve kA�y evleri tarafA�ndan tahrip edilmiAYtir. AyrA�ca en A?st seviyede bir Roma mezarA� kalA�ntA�sA� ve Hellenistik DA�nem dA�AYeme ve temel izleri mevcuttur. Kesitlerden A�A�p A�ukurlarA�nA�n Hitita��in A?st tabakalarA�na kadar kA�smen indiAYi belirlenmiAYtir. Bu sA�ralama ve tespitler hA�yA?AYA?n kuzey kesimi iA�in geA�erlidir. Gelecek dA�nemlerde gA?ney, doAYu ve batA� kesimlerde gerA�ekleAYtirilecek sondajlarlar neticesinde tA?m hA�yA?k iA�in kalA�cA� tek bir stratigrafi tesis edilecektir.

MA?ze kazA�sA�nda bahsedilen GeA� Frig ve Erken Hellenistik DA�nemlere ait plan vermeyen duvar kalA�ntA�larA�nA�n molozlarA� temizlendiAYinde Hitit tabakalarA�nA�n A?st kesimlerinin kA�smen bozulduAYu ve Hitit arkeolojik eserlerinin harmanladA�AYA� gA�rA?ldA?. Bu seviyenin altA�nda insitu Hitit seramikleri tespit edildi. BunlarA�n A�oAYunluAYu parA�alanmA�AY ve ezik durumda olmakla beraber, saAYlam durumda olanlarA� da bulundu. Bu seviye A�evresinde diAYer merkezlerin Eski Hitit tabakalarA�ndan tanA�dA�AYA�mA�z uzun boyunlu bir matara,yuvarlak aAYA�zlA� uzun boyunlu testi, A�anaklar, geniAY aAYA�zlA� vazolar, bir damga mA?hA?r ve bir alt seviyede kabartmalA� bir vazo parA�asA� bulundu. 3. ve 4. seviyenin seramikleri ve diAYer eserleri karA�AYA�k olarak gelmektedir. 3, 4 ve 5. seviyelere Eski Hitita��e aittir. KabartmalA� kap parA�asA�, tabakanA�n tahribi sA�rasA�nda parA�alanan bir vazoya ait olmalA�dA�r. A�nandA�k, Bitik ve bA?yA?k HA?seyindede vazolarA� ile aynA� gruba girmektedir. 2010 kazA�mA�zda kuzey kesimi 3. seviyede insitu bulunmasA�yla A�nem taAYA�maktadA�r. KabartmalA� vazo parA�asA�na boAYa maskesi takmA�AY bir Hititli figA?r tasvir edilmiAYtir. Bu seviyede bulunan bu figA?r, boAYa ritonlarA�, boAYa baAYA� biA�iminde vazolara ait aplike parA�alar boAYa kA?ltA?nA?n A�nemine dikkat etmektedir. Bu seviyenin A�nemi bir A?stteki Orta Hitit seviyesinde devam etmektedir.

2011 yA�lA�nda bu noktadan batA�ya doAYru gerA�ekleAYtirilecek geniAYlemelerde de, kabartmalA� vazonun diAYer parA�alarA� aranmA�AYtA�r. 3. seviyedeki Eski Hitit tabakasA�nA�n altA�nda kalan 2. seviye kuvvetli bir yangA�n gA�rmA?AY durumda olup bu seviyenin bir taban parA�asA� insitu A�anak kA�rA�klarA� ile korunmuAYtur. Taban A?stA?nde MA� 2. binyA�l baAYA�na tarihlenen seramik parA�alarA� insitu bulunmuAYtur. Bunun da altA�ndaki 1. seviyede ETA� tabakalarA�na ulaAYA�ldA�AYA� ortaya A�A�kmaya baAYlayan A�anak A�A�mleklerden anlaAYA�lmA�AYtA�r. 1. seviyede A�orum ResuloAYlu Hatti mezarlA�AYA�nA�n A?st safhasA�nda, BoyalA� HA?yA?ka��te ayrA�ca yA?zey araAYtA�rmalarA�mA�zda bulunan ETA� IIIa��A?n sonuna tarihlenen geA�iAY seramiAYi gA�rA?lmektedir. AyrA�ca Eski Hitita��in tA?m seviyelerinden Hitit aAYA�rAYaklarA�, yumuAYakA�a kabuklarA�, bir biley taAYA� ve kemik saplar bulunmuAYtur. 2010 yA�lA�nda A aA�masA�ndaki A�alA�AYmalarA�mA�z tamamlanA�rken, hA�yA?AYA?n en yA?ksek noktasA�nA�n A�evresinde kaldA�rA�lan kA�y evlerinin altA�ndaki durumu belirleme iA�in 5×5 ma��lik bir sondaj A�ukuru aA�A�ldA� (B sondajA�). Burada yaklaAYA�k 1 m inildiAYinde karA�AYA�k durumda Galat, Frig ve yoAYun Hitit seramikleri A�A�kmaya baAYladA�. 50. cma��den itibaren baAYlayan tahrip olmuAY bir duvar kalA�ntA�sA�nA�n temel seviyesinde, insitu bir Hitit vazosu tespit edildi. TaAYA�nan kA�y evlerinin altA�nda ve hA�yA?AYA?n en yA?ksek kesimi A�evresindeki bu aA�ma, Hitit kA?ltA?r tabakasA�nA�n kuzeyden bu kesime doAYru yA?kseldiAYini gA�stermektedir.

KazA� ile birlikte devam eden yA?zey araAYtA�rmalarA�mA�z Eskiyapar, Alaca HA�yA?k ve BoAYazkA�y A?A�geninde gerA�ekleAYtirilmiAYtir. A�zellikle Eskiyapara��dan BoAYazkA�ya��e giden yollar aranmA�AY bu yA�nde iki yol A�nem kazanmA�AYtA�r. Bunlardan Eskiyapar, PerA�em, Suludere, YA?ksekyayla ve BoAYazkA�y yolu en uygun rotayA� oluAYturmaktadA�r. GA?nA?mA?zde de kullanA�lan bu yol Hitit dA?nyasA�na ve dA?AYA?ncesine uygun bir AYekilde vadilerden kayalA�k alanlardan geA�mektedir. Bu yol A?zerinde, yolu izleyen, ETA� ve Hitit A�aAYA�a��na tarihlenen yerleAYimlerin tespiti yapA�lmA�AYtA�r. Hitit A�aAYA�a��nda A�nem taAYA�yan kA?lt gezileri merkezler arasA�nda ki en kA�sa yollarA� deAYil, kutsal sayA�lan yA�releri, su kaynaklarA�nA� ve kutsal yA?kseltileri izlemiAY ve yol biraz uzatA�lmA�AY olmalA�dA�r. Devam eden kazA�larda en kuzey geniAYlemede ETA� kA?ltA?r katA�na ulaAYA�lmA�AY ve ETA� mimari iA�inde dA�nemin insitu A�anak A�A�mleAYine ulaAYA�lmA�AYtA�r. Daha aAYaAYA�dan beklediAYimiz Kalkolitik tabakaya zemin suyunun yA?kselmiAY olmasA� nedeniyle 2011a��de ulaAYA�lamamA�AYtA�r. A�ok kesitli olarak devam ettiAYimiz basamaklA� aA�malarA�mA�zA�n 2. seviyesinde Orta Hitit A�anak A�A�mlekleri yoAYunlaAYmA�AYtA�r. Bu seviyede aynA� safhaya ait taAY dA�AYemeli bir yapA�nA�n duvarlarA� belirlenmiAYtir.

Bu yapA�nA�n molozu iA�inde bulunan bir Hitit tablet parA�asA� 2011 yA�lA� kazA�mA�zA�n ve daha A�nceki Eskiyapar kazA�larA�nA�n verdiAYi ilk filolojik belge olmuAYtur. A�ivi yazA�lA� tablet sA�z konusu yapA�ya ait olmalA�dA�r. YazA�m karakteri de Orta Hitit DA�nemia��ne aittir. Tablette geA�en Arinna ve Tahurpa kent isimleri bu kentlerden A�ok uzak olmadA�AYA�mA�z vurgulamaktadA�r. Eskiyapara��A�n lokalizasyonu iA�in bilim insanlarA� tarafA�ndan Arinna, Ziplanda, Tawiniya ve Tahurpa isimleri A�nerilmiAYtir. Ancak Eskiyapara��A�n Hatti ve Hitit A�aAYA�ndaki ismi; devam eden kazA�larda bulunacak yeni yazA�lA� belgeler ve bunlara baAYlantA�lA� arkeolojik buluntularA�n A�AYA�AYA�nda saAYlA�klA� ve kesin bir AYekilde yapA�labilecektir. AyrA�ca bir piAYmiAY toprak kap parA�asA�nA�n aAYA�z kenarA�nda hiyeroglif iAYaretlerin yer aldA�AYA� damga mA?hA?r baskA�sA� mevcuttur. A�lk incelemelerde bir AYahA�s ismi baskA�da belirlenmiAYtir.

2011a��de ortaya A�A�kmaya baAYlayan Orta Hitit binasA�na ait olan bir baAYka ilgi A�eken buluntu; kabzasA� ve gA�vdesi ile tek parA�a yapA�ya sahip bir bronz Hitit hanA�eridir. SaAYlam ancak kA�smen korozyonludur. HanA�er A?zerinde A�alA�AYmalar devam etmektedir. Bir alt seviyede (seviye 3) insitu bulunan bir Eski Hitit ritonu, dizleri A?zerine A�A�kmA?AY yarA�m gA�vde boAYa biA�imindedir. DA�nemin BIBRUa��larA� iA�in gA?zel bir A�rneAYi oluAYturmaktadA�r. Eski Hitit ve Orta Hitit DA�nemleri A�anak A�A�mleAYi, boAYa baAYA� biA�iminde seramik aplikeleri, boAYa ritonu parA�alarA�, damga mA?hA?r ve baskA�larA�, kemik objeler 2011 yA�lA�nA�n eserlerini teAYkil etmektedir.

2011 yA�lA�nda 2. seviyede ortaya A�A�kmaya baAYlayan taAY dA�AYemeli yapA� bA?yA?k bir kompleksin parA�asA� olabilir. T. A�zgA?A� ve R. Temizer hA�yA?AYA?n doAYu ve gA?neydoAYu kesiminde mevcut olabilecek bir idari ve dini yapA�dan bahsetmiAYlerdir; M. Popkoa��da bu yapA�yA� dikkate alA�r. 2010 ve 2011 yA�lA� kazA�larA�mA�z hA�yA?AYA?n doAYu kesimine doAYru geniAYleyerek devam etmiAYtir. 2012 yA�lA�nda doAYuya ve gA?neydoAYuya doAYru bA?yA?k bir kazA� alanA� aA�A�lmak suretiyle devam edecektir. AyrA�ca 2010 yA�lA�nda KD sektA�rA?nde (kuzey kesim) baAYlanan ve 2011a��de toplam 7 seviyeye ulaAYan basamaklamayaA� devam edilerek kalA�cA� bir stratigrafik sA�ralama oluAYturulmasA� A�ncelikle amaA�lanmaktadA�r. Bu basamaklama belirli seviyelerde doAYu batA� yA�nlerinde geniAYletilerek, geniAY kazA� alanlarA� oluAYturulacaktA�r. 2. seviyedeki Orta Hitit yapA�sA�nA�n ortaya A�A�karA�lmasA� bu uygulama iA�inde gerA�ekleAYecektir.

1968a��yA�lA�nda baAYlayan verilen bir aradan sonra 1992a��de A�orum MA?zesi tarafA�ndan tamamlanan ve 18 yA�l sonra tekrar baAYlanan bir arkeolojik kazA� sA?recinin 2010 ve 2011 yA�lA� sonuA�larA� burada irdelenmiAYtir. HA�yA?AYA?n bA?yA?klA?AYA?, kA?ltA?rel zenginliAYi ve kazA� geA�miAYi dikkate alA�ndA�AYA�nda iki yA�lA�n sonuA�larA� Eskiyapara��a yeni katkA�lar saAYlamA�AYtA�r. En A�nemli sonuA�lar, hA�yA?AYA?n kuzey kesiminde Hitit kA?ltA?r katA�nA�n, kuzey kesimlere doAYru yA?kseldiAYi ve kazA� gerA�ekleAYtirdiAYimiz alanda dA?AYA?k kottaki tarla yA?zeyinde doAYru kesintisiz bir tabakalaAYma olduAYu ve tarla yA?zeyinin altA�nda da yaygA�n bir ETA� kA?ltA?r katA�na (daha A�nce Ankara Anadolu Medeniyetleri MA?zesi tarafA�ndan kazA�lan doAYu etekteki tabakanA�n devamA� olarak) ulaAYA�labileceAYinin belirlenmiAY olmasA�dA�r. BoAYazkA�y ve Alaca HA?yA?ka��le iA� A�ekirdek bA�lgede bir A?A�gen oluAYturan bir bA�lgede yer alan Eskiyapara��da sA?rdA?rA?lecek sistemli kazA�lar, A�evredeki Eski TunA� ve Hitit A�aAYA� kronolojilerine ve lokalizasyon arayA�AYlarA�na destek verecektir. BA�lgede MA� 3. binden MA� 2. binyA�la geA�iAY kesintisizdir ve A�nemlidir. AyrA�ca Hitita��in kA?ltA?rel kA�kenleriyle, bu kA?ltA?rA?n Orta Anadolu kA�kenli geliAYim sA?reci, belirgin olarak izlenebilmektedir. Bu gA�rA?AYler ve arayA�AYlar doAYrultusunda devam eden yeni dA�nem Eskiyapar KazA�larA�a��nda bulunacak filolojik ve arkeolojik veriler, MA� 3. ve MA� 2. bin Orta Anadolu kA?ltA?rlerine ve geA�iAY sA?reA�lerine katkA� saAYlayamaya devam edecektir.

A�

SeA�ilmiAY KaynakA�a

J.G.C Anderson, J.G.C.A�1903

A Journey of Exploration in Pontus, Studia Pontica I, Bruxelles.

BayburtluoAYlu, A�. 1979

a�?Eskiyapar, Frig A�aAYA�a�?, VIII. TA?rk Tarih Kongresi Bildirileri, Ankara: 293-305.

Bilgi, A�. 1982

MA� II. BinyA�lA�nda Anadolua��da BulunmuAY Olan Matara BiA�imli Kaplar, A�stanbul.

Burney, A. 2004

Historical Dictionary of the Hittites, Oxford.

Ediz, A�. 1994

a�?A�orum MA?zesi MA?dA?rlA?AYA? 1992 YA�lA� Eskiyapar KazA�sA�a�?, IV. Kurtarma KazA�larA� ToplantA�sA�, (Marmaris A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A�26-29 Nisan 1993), Ankara: 109-113.

Mellink, M. 1968

a�?Archaeology in Asia Minora�?, AJA 72: 125-147.

Orthmann, W. 1962

a�?Beobachtungen an dem HA?yA?k in Eskiyapara�?, Istanbuler Mitteilungen 12: 1-10.

A�zgA?A�, T.A�1982

MaAYat HA�yA?k II, BoAYazkA�ya��A?n KuzeydoAYusunda Bir Hitit Merkezi, Ankara.

1988

A�nandA�ktepe, Eski Hitit A�aAYA�nda A�nemli Bir KA?lt Merkezi, Ankara.

1999

a�?Vases Used For Ritual Puposes From Eskiyapara�?, BMEEJ XI: 1-22.

A�zgA?A�, T. a�� R. Temizer 1993

a�?Eskiyapar Treasurea�?, (ed. M. J. Mellink et al.), Nimet A�zgA?A�a��e ArmaAYan, Aspects of Art and A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A�Iconography: Anatolia And Neighbors, Studies in Honor Of Nimet A�zgA?A�, Ankara: 613-628.

Popko, M. 1995

Religions of Asia Minor, Warsaw.

2000

a�?Zippalanda and Ankuwa Once Morea�?, JAOS 120/3: 445-448.

Sipahi, T. 2010a

a�?Eskiyapar KazA�larA�a�?, 1. A�orum KazA� ve AraAYtA�rmalar Sempozyumu, (A�orum 02 Ekim 2010), A�orum: 79- A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A�92.

2010b

a�?Erken Hitit A�aAYA�nda HA?seyindede ve A�evresia�?, XV. TA?rk Tarih Kongresi Bildirileri, Kongreye Sunulan A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� Bildiriler, Eski Anadolu UygarlA�klarA� (Kapakta Aynen bA�yle yazmA�AYlar), I. Cilt, Ankara: 87-96.

2010c

a�?A�oruma��un BatA�sA�nda Hitita��lere Ait Yeni yerleAYimlera�?, I.UluslararasA� Hititoloji Kongresi Bildirileri, A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A�(A�orum 25-31AAYustos 2008) II. Cilt, Ankara: 725-736.

Sipahi, T. a�� T. YA�ldA�rA�m A�2010

a�?2008 yA�lA� A�ankA�rA� A�orum A�lleri YA?zey AraAYtA�rmasA�a�?, 27. AraAYtA�rma SonuA�larA� ToplantA�sA�, (Denizli 25-29 A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A� A�MayA�s), 3. Cilt, Ankara: 447-460.

Temizer, R. 1949

a�?KalA�nkaya TA?mA?lA?sA? KazA�sA�a�?, Belleten XIII: 795-806.